خلاصه صحبت های بنده ( توحید ادیبی) در نشست آزاد اندیشی در حوزه علمیه خواهران بناب
با سلام خدمت حضار گرامی
بنده ادیبی هستم دکتری تخصصی مهندسی مکانیک دارم و استادیار دانشگاه دولتی بناب هستم. برای من افتخار بزرگی است که در محضر بزرگانی مثل حاج آقا نظری و شما عزیزان نشست آزاد اندیشی داشته باشیم.
من دوست دارم بازم هم صحبت هایم را با دختر عزیز و 6 ساله ام شروع کنم . چند سال بعد دخترم به سن تکلیف می رسد کم کم با قوانین دینی آشنا می شود و احتمالا میاد و می پرسه که باباجون من احساس می کنم قوانین دین اسلام با حقوق زن در تضاد است. می پرسم دخترم می تونی چند تا از این تضاد ها را بگی.
میگه مرد می تونه چند همسر اختیار کنه اما یک خانم نمی تونه. دیه و ارث خانم نصف است. خانم های حق گرفتن پست هایی سیاسی مثل ریاست جمهوری را ندارند. خانم ها بدون اجازه همسرشون نمی تونن پاسپورت بگیرن.
خانم ها بر خلاف آقایون حق طلاق ندارن. حق حصانت بچه با پدرش و سپس پدربزرگش است و مادر عملا هیچ کاره است. خانم ها حق ورود به ورزشگاه را ندارن.
ما باید پاسخگوی سوالات دخترم یا سایر خانم های گرامی جامعه باشیم.
افراد در مقابل سوالات بالا به دو گروه تقسیم می شوند. گروه اول تلاشی برای آَشتی دادن بین این دختر خانم ها و اسلام نمی کنند. گروه دوم تمام تلاششون را می کنن که آشتی بین اسلام و این دختر خانم ها برقرار بشه.
گروه اول خود به دو دسته کاملا متفاوت تقسیم می شوند . دسته اول اونایی هستن که می گن نباید در مورد دستورات خدا سوال کرد. اگر خانمی متدین باشد باید تسلیم قوانین اسلام باشد و اگر متدین نباشد باید آماده سوختن در آتش جهنم باشد.
اما دسته دوم میگن که اسلام ذاتا دینی مردسالار است و طبیعتا امکان توافق بین قوانین اسلامی و حقوق زن وجود ندارد. در نتیجه این افراد به خانم ها پیشنهاد می دهند که کلا با اسلام خداحافظی کنید و آزاد بشید و به حقوق خودتان برسید.
اما گروه دوم معتقدن که قوانین اسلام در تضاد با حقوق زن نیست. از برزگان این تفکر میشه به آقای شهید مطهری اشاره کرد و از معروفترین کتاب ها در این زمینه میشه به کتاب نظام حقوقی زن در اسلام ایشان اشاره کرد. این کتاب در زمان خودش یکی از قوی ترین کتاب ها در زمینه حقوق خانم ها در اسلام بوده است.
در این کتاب شهید مطهری با پذیرش قوانینی مثل نصف بودن ارث تلاش می کنه با دلایلی نشون بده که اگر اسلام به مردها امتیازاتی داده در نقطه مقابل به خانم ها هم امتیازاتی مثل مهریه داده است و در مجموع اسلام یک دین طرفدار برابری بین خانم ها و آقایان است.
اگر دختر خانم های امروزی کتاب مذکور را بخونن احتمالا در برخی از موارد قانع خواهند شد اما بعید می دونم عرف خانم های امروزی دلایل آقای مطهری را در مواردی مثل چند همسری آقایان بپذیرن. اگر آقای مطهری الان زنده بودند می توانستند کتابهای جدیدتر و به روز تری در مورد تعامل اسلام و حقوق خانم ها بنویسین. اما متاسفانه گروه تندرو فرقان، آقای مطهری را در تاریخ 11 اردیبهشت 58 ترور کردند و این روحانی برجسته از میان ما رفت. بد نیست بدونیم که این روحانی برجسته به دست گروهی ترور شد که رهبری گروه را طلبه ای تندرو به اسم آقای اکبر گودرزی بر عهده داشت.
من هم مثل شهید مطهری جزو گروه دوم هستم اما من کمی متفاوت از ایشان به قوانین اسلام نگاه می کنم.
من یه اصل کلی در تفکراتم دارم و اون این است که قوانین اسلام یا هر قانونی دیگری که از طرف خداوند عادل باشد نمی تواند نقض کننده حقوق خانم ها باشد. در نتیجه اگر قانونی وجود داشت که عرف خانم ها اون قانون را ضد حقوق خانم ها توصیف کردند باید اون قانون بررسی و در صورت نیاز با عرف جامعه امروزی تصحیح شود. به نظر من قوانین دینی باید در بستر تاریخی شان بررسی شوند.
مثلا وقتی پیامبر اسلام تبلیغ اسلام را شروع کردند برده داری و خرید و فروش خانم ها به عنوان کنیز رایج بود. پیامبر اسلام نه تنها با برده داری و خرید و فروش کنیز مخالفت نکردند بلکه خودشان هم برده و کنیز داشتند. امامان بعد از ایشان هم برده و کنیز داشتند. حتی اگر اطلاعات دینی بنده اشتباه نباشد مادر بزرگوار حضرت مهدی یعنی نرجس خانم، کنیز امام حسن عسکری بوده اند.
تحلیل من از عدم لغو برده داری توسط اسلام این است که بستر جامعه آماده پذیرش چنین چیزی نبوده است. نمیشه یه شبه انقلاب فرهنگی راه انداخت و مردم را از یه سبک زندگی به یه سبک دیگری هدایت کرد. در نتیجه پیامبر اسلام و امامان معصوم تلاش کردند که به صورت تدریجی برده داری و خرید و فروش کنیز را از دنیای اسلام پاک کنند. شاید کسی بپرسد که اگر برده داری بد بود چرا خود پیامبر و امامان برده و کنیز داشتند. جواب من این است که احتمالا ایشان تلاش می کردند که نحوه رفتار درست با یه برده و کنیز را به مردم نشان دهند. یعنی اگر میشد مردم را از برده داری منع می کردند اما وقتی جامعه آماده پذیرش این نیست حداقلش تلاش می کنن که رفتار درست با برده و کنیز را به مردم یاد دهند. می دانیم که اگر حضرت علی دو لباس داشت لباس مرغوب را به برده اش می داد.
حقوق خانم ها هم همین طور است. اسلام روز اول نمی توانست در جامعه اون روز عربستان زن را برابر مرد قرار دهد. قطعا جامعه اون روز آمادگی پذیرش چنین چیزی را نداشت. نه تنهای جامعه اون روز در عربستان بلکه حتی جامعه خود ایران اونم نه 14 قرن پیش بلکه 50 سال پیش آمادگی پذیرش برابری زن و مرد را نداشت. در نظر بگیرید که هنوز هم بعضی از خانواده ها در ایران از اینکه بچه شان پسر شود احساس غرور بیشتری می کنند. در نظر بگیرید که هنوزم در بعضی از خانواده ها پسر خانواده ارث پدر را مخصوص خودش می داند و اگر بتونه نصف ارثی که خواهرش قانونا و شرعا دارد را بهش نمی دهد.
پس اسلام میاد و سعی می کنه به زن در اون جامعه ارزش بده. همین که موفق میشه به مردان اون زمان بقبولاند که دیه دو زن معادل یک مرد است باز قدم بزرگی بوده در راه برابری حقوق. همین که برای ازدواج های پی در پی مردان قوانینی را وضع کرده قدمی بوده مهم در راستای نزدیک شدن به جامعه برابر.
به نظر من همچنان که گذشت زمان کم کم برده داری را از جوامع مسلمان حذف کرد، گذشت زمان موفق خواهد شد نابرابری مردان و زنان را در جوامع اسلامی از بین ببرد. در نتیجه همچنان که من خرید و فروش خانم ها تحت عنوان کنیز را کاری غیر اخلاقی می دانم چند همسری مردان را هم کاری غیر اخلاقی می دانم.
ممکن است گفته شود که تو چه کاری دین هستی که داری فتوا می دهی. تو دکتری مکانیک داری و فقط تو این زمینه می تونی نظر بدی. پس بد نیست ببینیم مراجع تقلید گرامی چه حکم هایی در این زمینه ها دارند.
اولین نکته این که شما با گذشت زمان متوجه تغییرات فتواهای مراجع محترم تقلید در زمینه حقوق زن می شوید. یعنی اگر فتواهای مراجع تقلید 50 سال پیش را با فتواهای مراجع تقلید امروزی مقایسه کنید متوجه تغییر فتواها به نفع خانم ها می شوید.
تغییر فتواهای مراجع تقلید با تغییر فضای جامعه و دنیا کاری کاملا منطقی و عاقلانه است و نشان از پویایی فقه شیعه دارد. البته همه مراجع تقلید یک شکل نیستند بعضی از این بزرگواران عرف جامعه را در فتواهایشان در نظر می گیرند اما بعضی دیگر بیشتر به منابع اسلامی رجوع می کنند تا شرایط زمانی.
نمونه ای از فتوا های جدید در مورد مسایل مختلف با هم بررسی کنیم.
اعلام حلال بودن خرید و فروش آلات موسیقی و بازی شطرنج توسط امام خمینی در تاریخ 19 شهریور 1367 شاید الان فتوای عادی به نظر برسه اما در زمان خودش جنجال به پا کرد. یکی از این جنجال ها اعتراض آیتالله قدیری به ایشان در مورد فتوای فوق بود و اما جواب امام به ایشان
و بالجمله آن گونه که جناب عالی از اخبار و روایات برداشت دارید، تمدن جدید به کلی باید از بین برود و مردم کوخنشین بوده یا برای همیشه در صحراها زندگی نمایند...
می بینید که امام خمینی به صراحت در دفاع از تمدن جدید صحبت می کند و تغییر حکم به نفع دنیای متمدن امروزی را کاری کاملا منطقی می دانند. البته همه مراجع فتواهای یکسانی ندارند. مثلا حضرت آیت الله سیستانی یا آیت الله صافی گلپایگانی بازی با شطرنج را مطلقا حرام می دانند.
اما برگردیم به حقوق زن و نظر مراجع تقلید اول بریم سراغ چند همسری و اول کار نظرات آیت الله بهجت
س: آیا به نظر شما ازدواج دوم مرد مستحب است؟
ج: اگر شرایط فراهم بوده و محذور دیگری لازم نیاید مستحب است.
س: آیا ازدواج موقت برای مردی که همسرش پیش او حاضر است شرعا مکروه است یا خیر؟
ج: دلیلی بر کراهت نیست.
س: آیا زن می تواند در حین عقد شرط کند که مرد زنی دیگر نگیرد؟
ج: این شرط باطل است.
پس می بینیم که از نظر آیت الله بهجت چند همسری ایرادی ندارد. اما نظر بقیه علمای دین در این زمینه. اول بریم سراغ فتوای مقام معظم رهبری در این زمینه
س. در سند ازدواج، شوهر تعهد می کند بدون اذن همسر ازدواج نکند. آیا مبادرت به ازدواج بدون اذن همسر شرعا حرام است؟ آیا ازدواج موقت بدون اذن جایز است؟
ج. اگر ضمن عقد نکاح یا عقد لازم دیگری آن را شرط کرده باشند، باید به شرط عمل کند و بدون اذن همسر، ازدواج دائم یا موقت جایز نیست.
یعنی مقلدین ایشان به راحتی می تونن با شرط ضمن عقد مانع چند همسری شوهرشان شوند.
نظرآیت الله یوسف صانعی: ازدواج مجدد مرد بدون رضایت همسر اول حرام و گناه است.
آیت الله موسوی بجنوردی: همسر دوم در شرایط امروز شبهه شرعی دارد/ با شهواتمان اسلام را تفسیر نکنیم. ببینید ما وقتی که از حقوق زن در اسلام سخن می گوییم، حرف هایی جدی داریم. من معتقدم که هیچ مردی نمی تواند دو تا زن بگیرد.
اما کمی از تئوری خارج شیم و ببینیم در دنیای واقعی چه اتفاقی در این زمینه می افتد.
امام خمینی مقام معظم رهبری تمامی رییس جمهورهای ایران از بنی صدر تا روحانی حتی رقبای روحانی مثل آقای رییسی و قالیباف تمامی روسای مجلس از آقای هاشمی تا آقای لاریجانی همه و همه تک همسری را به عنوان زندگی نرمال در قرن 21 انتخاب کردند. پس می بینید که در عمل هم چند همسری نه در سطح عمومی جامعه اسلامی و نه در سطح حاکمان جامعه اسلامی پذیرفته شده نیست.
اما بریم سراغ یه فتوای دیگر در زمینه برابری حقوق
نظرآیت الله یوسف صانعی در مورد دیه : بنده از نظر فقهي ثابت کردم که ديه مرد و زن برابر است.
یعنی می بینید که برابری دیه وارد ادبیات مراجع تقلید هم شده است. من فکر می کنم مثلا 50 سال بعد تعداد مراجع تقلیدی که به برابری دیه خانم و آقا فتوا خواهند داد افزوده خواهد شد. این پیش بینی من نه از روی تسلط من به منابع فقهی بلکه از روی بررسی روند تاریخی تغییر فتواهای مراجع تقلید است. در نظر بگیرید زمانی قسمتی از علمای دینی با مدرسه رفتن دخترها مخالف بودند اما الان کمتر عالم دینی مخالف مدرسه رفتن دخترها است. زمانی تعدادی از علما با حق رای خانمها مخالف بودند اما الان کمتر عالم دینی داریم که با حق رای خانمها مخالف باشد.
*********************************************
اما بریم سراغ یه فتوای دیگر در مورد خانمها
فتوای آیت ا.. مکارم شیرازی : با توجه به اینکه اگر دختران مسلمان و متدین دروس عالی را نخوانند تنها افراد بی بند و بار و لا مذهب پست های مهم را اشغال می کنند، به افراد متدین اجازه داده می شود که حجاب را در خصوص مواردی که ضرورت دارد، رعایت نکنند ولی در غیر این موارد، حتما مراعات نمایند.
ببنید طبق نظر این مرجع تقلیدحجاب می تونه به نفع اشتغال خانمها در اجتماع کنار بره. یعنی اینکه اونقدر بودن خانمها در پست های کلیدی اجتماع مهم شده است که می تونه ضروری تر از حجاب تلقی بشه. البته بنده نمی خوام بگم یه خانم خونه دار ارزش لازم را ندارد. به نظر من اگر خانمی خودش با اختیار خودش خانه دار بودن را انتخاب کرده باید به انتخابش احترام گذاشت.
اما می بینید که علمای دینی لزوما خانم ها را به خانه دار شدن تشویق نمی کنند. حتی اگر زندگی واقعی علمای دینی را بررسی کنیم می بینیم که دخترخانم هایی که در خانه علمای دینی پرورش یافتند از متوسط هم سن های خودشان بیشتر درس خوندند و بیشتر در اجتماع بودند.
خانواده امام خمینی
دختر خانم امام خمینی یعنی خانم زهرا مصطفوی متولد 1319.
ایشان نام آشناترین دختر آیت الله خمینی در عرصه سیاست و اجتماع است که شاید اگر منع پدر نبود، در همان دوران حیات ایشان به صورت جدی وارد عرصه سیاست میشد. وی دبیر کل تشکل جمعیت زنان جمهوری اسلامی و دکترای الهیات و عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران است.
نوه امام خمینی یعنی لیلی بروجردی (زاده بهمن ۱۳۴۲ در تهران)
ایشان رئیس کمیته بانوان و جوانان دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام، وکیل دادگستری می باشد. وی دکترای حقوق و همچنین دارای تالیفات و مقالات داخلی و بین اللملی میباشد. خانم بروجردی، لیسانس رشته حقوق را از دانشگاه تهران در سال ۶۷ گرفت راهی انگلیس شد در انگلیس دوره کارآموزی و دروس تکمیلی رشته حقوق را دنبال کرد و در سال ۷۴ نیز به ایران بازگشت.
دقت کنید ایشان از 25 سالگی تا 32 سالگی برای ارتقای علمی خودش در انگلیس زندگی می کرده است. پی می بینیم که علمای اسلام دختر خانم هایی بار می آوردند که برای ارتقای سطح علمی و نقش اجتماعی خود در اوج جوانی هجرت هم می کنند.
نعیمه اشراقی نوه امام خمینی (متولد 1344)
او مهندس پتروشیمی و کارشناس ارشد صنایع از دانشگاه امیرکبیر، معاون مدیر عامل و عضو هیئت مدیره شرکت خدمات مهندسی نفت کیش است.
نسل چهارم امام خمینی را هم اگر بررسی بفرمایید می بینید که عموما تحصیلات عالیه دارند و در سنین خیلی کم موفق شدند در دانشگاه های خوب تحصیل کنند. مثل خانم نعیما طاهری که در دانشگاه اونتاریو کانادا مشغول تحصیل هستند.
دختر آیت الله طالقانی اعظم طالقانی متولد 1322
مدیر مدرسه، موسس جامعه زنان مسلمان، نماینده مجلس، صاحب امتیاز مجله پیام هاجر در مورد حقوق زن، دبیر کل زنان جامعه اسلامی، ایشان برای ریاست جمهوری در دوره اخیر هم کاندیدا شدند.
دختر آیت الله خلخالی فاطمه صادقی
فاطمه صادقی پژوهشگر علوم سیاسی و فعال حقوق زنان است. او دکترای علوم سیاسی دارد. صادقی عضو تحریریه فصلنامه گفتگو است. صادقی در سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ به عنوان پژوهشگر در مؤسسة بینالمللی مطالعات اسلام در عصر مدرن و دانشکده علوم سیاسی در دانشگاه آمستردام هلند مشغول به فعالیت بودهاست.
فرزند آیت الله علم الهدی و همسر آقای رییسی ( البته من در انتخابات اخیر به آقای روحانی رای دادم)
جمیله علمالهدی (متولد ۱۳۴۴) پژوهشگر ایرانی حوزه تعلیم و تربیت، دانشیار دانشگاه شهید بهشتی و رئیس کمیسیون تعلیم و تربیت شورای عالی انقلاب فرهنگی است. خانم علمالهدی دانشآموخته دانشگاه تربیت مدرس و مؤسس و رئیس پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی است.
پیرو توضیحاتی که دادم بنده معتقدم اسلام منعطف پیشرفت گرا و مدرن تضادی با حقوق زن ندارد.
سوال مهم دیگری که وجود دارد این است که قوانین اجتماعی بر پایه نظرات کدام مرجع تقلید می باشد. دیدیم که نظر مراجع تقلید کاملا متنوع بود. ببینید طبق ساختار جمهوری اسلامی ایران مراجع تقلید قانون گذار نیستند. صد البته مراجع تقلید به علت نفوذ اجتماعی که دارند قطعا می توانند در فرآیند قانون گذاری تاثیر غیر مستقیم خودشان را داشته باشند و این تاثیر گذاری منحصر به جمهوری اسلامی ایران نیست بلکه در دوره های دیگر هم مراجع تقلید نفوذ اجتماعی خودشان را داشتند که از مشهورترین تاثیرات اجتماعی میشه به فتوای تاریخی میرزای شیرازی نام برد.
همیشه انسانهایی که در بین توده های مردم حامیانی دارند می توانند تاثیرات اجتماعی خود را داشته باشند. مثلا آقای محمد خاتمی با استفاده از تاثیر اجتماعی خود می تواند در هر انتخاباتی چندین میلیون رای را به سبد یک کاندیدا بریزه. یا مثلا آقای صادق زیبا کلام از محبوبیت سیاسی خود و آقای علی دایی از محبوبیت ورزشی خود برای کمک به زلزله زدگان کرمانشاه استفاده کردند و در مجموع بیش از 10 میلیارد تومان برای زلزله زده ها کمک جمع کردند.
اما برگردیم به ساختار قانون گذاری جمهوری اسلامی ایران. قوانین در مجلس تصویب می شود و چون اکثریت مجلسیان مسلمان هستند طبیعتا قوانین در چارچوب اسلام وضع می شود اما به فرض که قانونی خلاف شرع تصویب شد.فقها شورای نگهبان که مجتهد هستند اما لزوما مرجع تقلید نیستند، می توانند این قوانین را وتو کنند. اما مجلس می تونه نظر شورای نگهبان را نپذیره و قوانین به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارسال بشه که اعضای اون نه تنها لزوما مرجع تقلید نیستند بلکه عموما مجتهد هم نیستند بلکه رجال سیاسی هستند مثل آقای دکتر احمدی نژاد. مجمع تشخیص مصلحت نظام می تواند در تضاد بین مجلس و شورای نگهبان طرف مجلس را نگه دارد و به این صورت قانونی که از نظر فقهای شورای نگهبان غیر شرعی است تصویب می شود. هر چند به نظر من وقتی تصویب شد دیگه نمی شه اسم غیر شرعی روش گذاشت چون وقتی قانونی با مصلحت اندیشی و خرد گرایی تصویب میشه نمی تونه خلاف شرع باشه.
یک فرد در مقابل خدا حلال و حرام دارد. اما در جامعه ما با قانون طرف هستیم نه با حلال و حرام. مثلا غیبت کردن حرام است اما غیر قانونی نیست . در نتیجه کسی را به جرم غیبت کردن نمیشه دادگاهی کرد.
یا مثلا تصور کنید 10 میلیون تومان وام برداشتید. هر وقت که پول داشتید رفتید و به بانک تان پول را دادید تا اینکه 10 میلیون بدهی شما تموم شد. شما میرید و میگید می خوام تسویه کنم اما بانک می گه هنوز 10 میلیون دیگه بدهکاری. می پرسید چرا میگه قسمتی از آن به خاطر سود بانکی است که باید بدی و قسمتی از اون به خاطر دیرکرد است که دوباره باید سود به بانک بدی.
شما اگر مقلد آیتالله نوری همدانی آیتالله علوی گرگانی آیتالله مکارم شیرازی آیتالله جعفر سبحانی آیتالله جوادی آملی باشید این سودی که بانک از شما می گیرد را ربا می دانید . در نتیجه به متصدی بانک توضیح می دهید که طبق قوانین اسلام حق ندارد این پول را از شما بگیرد اما قطعا در خواست شما بی نتیجه است و بانک می تواند علیه شما به دلیل عدم پرداخت بدهی از قوانین تصویب شده جمهوری اسلامی ایران کمک بگیرد.
پس می بینید که لزوما حلال معادل قانون و حرام معادل غیر قانونی نیست. حال قوانین اجتماعی موجود در جمهوری اسلامی ایران را در مورد خانم ها مرور کنیم.
- هیچ قانون مشخص اجتماعی خانم ها را از تحصیل یا اشتغال باز نمی دارد. در نتیجه الان 60% کرسی های دانشگاه در اختیار خانم هاست و هر روز به تعداد خانم های با در آمد بالا در جامعه افزوده می شود( مثل پزشکان، اساتید دانشگاه و ... ).
- دیه مرد و زن در قتلهای غیر عمد برابر شده و انشالله در آینده در تمامی موارد برابر شود.
- خانم های می توانند در اکثر رشته ها ورزشی فعالیت کنند و بازی خانم ها نه تنها در تلویزیون پخش می شود بلکه عموما در مسابقات بین المللی بازی خانم های ایرانی را مردان هم تماشا می کنند و مشکلی هم پیش نمی آید. حتی پرچم دار تیم المپیک زمستانی ایران یک خانم بود.
- خانم ها می توانند بعضی از حقوق خود را مثل حق طلاق حین عقد درخواست نمایند.
- طبق قانون در شرایط عادی مرد نمی تواند بدون اجازه همسر اول ازدواج مجدد داشته باشد.
- خانم ها پست های مهم سیاسی مثل وزارت نمایندگی مجلس معاونت ریاست جمهوری و ... را به دست آوردند و هر روز تعداد پست های سیاسی بیشتری به خانم ها می رسد.
صد البته به نظر من هنوز تا برابر کامل راه زیادی داریم اما اگر این موضوع را در بستر تاریخی بررسی کنیم می بینیم که آینده از آن ماست. ولی برای اینکه بشه سرعت حرکت جامعه به سمت برابری را افزایش داد باید هر کدوم ما به سهم خودمان مردم ایران را به سمت باور کردن برابری زن و مرد سوق دهیم. باید بارهای این جمله را برای مردم ایران تکرار کرد. خانم جنس دوم نیست.
